De film & Veracel

“Vroeger kweekten we maïs, maniok, bonen, … allemaal voedingsgewassen waarvan we leefden. Nu groeit hier alleen nog eucalyptus. Niemand eet eucalyptus natuurlijk.”

 (Eliane Soares, MLT, landloze boerenorganisatie in Brazilië)

“De rivieren en bronnen in de buurt drogen allemaal uit, want de eucalyptus heeft ontzettend veel water nodig. En als het regent, stroomt het gif dat in de plantages gebruikt wordt in de rivieren –het water dat we drinken en waarin wij ons wassen.”

(Takhuahy, Pataxó indiaan, Quaxuma, Brazilië)

FSC is een label dat ecologisch en sociaal gekapt hout garandeert. Heel wat milieubewuste mensen kiezen dan ook voor papier of hout met het boompjes label er op, in de hoop om daarmee een stukje van de planeet te redden. De documentaire Duurzaam op papier toont evenwel beelden uit Brazilië over het papierpulpbedrijf Veracel dat een FSC label kreeg voor gigantische eucalyptusplantages. De verhalen die in de film aan bod komen, staan ver af van sociaal en ecologisch bosbeheer. Biodiversiteit wordt vernietigd, grondwater wordt verontreinigd en ook massaal opgeslorpt door de eucalyptusbomen, de rechten van de lokale en inheemse bevolking worden compleet met de voeten geschonden, en er lopen zelfs vele zaken tegen Veracel voor het niet naleven van de arbeidswetgeving, de milieuwetgeving, de strafwetgeving én Veracel is ook niet vies van omkooppraktijken van lokale overheidsfunctionarissen om de plantages verder uit te breiden.

VERACEL, Brazilië

  • WIE: Veracel, joint venture van Stora Enso en Fibria
  • OPPERVLAKTE: 96.000 hectare eucalyptusplantages
  • PRODUCT: Van de pulp worden glanzend papier, toiletpapier en doekjes gemaakt.
  • FSC-LABEL : FSC-label sinds 2008, certificeerder SGS Qualifor
  • KLACHT: Klacht ingediend (2010): dubieuze rol certificeerder, rechtszaken, rechten inheemsen en lokale gemeenschappen niet gerespecteerd, verontreiniging rivieren, buitensporig gebruik van chemicaliën, ontbossing,…
    De klacht leverde een tijdelijke schorsing op van de certificeerder. Tegen Veracel werden geen sancties genomen.

Veracel is de nieuwste en modernste cellulosefabriek in Bahia en produceert jaarlijks1 miljoen ton cellulose of papierpulp. In de wereld van papier staat Veracel bekend als een toonbeeld van duurzaamheid en verantwoord bosbeheer.

“Ik begrijp niet dat ze dit een bos noemen,” zegt indianenleider Zé Fragoso. “Een bos waar geen vruchten zijn is voor mij geen bos. Het is hier volkomen leeg. Welk dier kan leven waar er niets te eten is? Je ziet zelfs geen vogels in de bomen. En zij spreken over ‘bossen’.”

De enige soort die in deze plantages wordt getolereerd is de eucalyptusboom. Het beschermen van de biodiversiteit, één van de tien FSC-principes, zien deze gemeenschappen als holle woorden op papier die niet stroken met de realiteit.

Enkele tientallen kilometer verderop wordt Guaxuma, een ander dorp van Pataxó-indianen, door Veracels FSC-gecertificeerde plantages omsingeld. Zolang hun territorium niet wettelijk wordt vastgelegd, staan de Guaxuma machteloos tegenover de eucalyptusplantages die steeds dichterbij komen. Kuhupyxa neemt ons mee naar de omheining vlakbij zijn huis.

“Tot hier wilden ze eucalyptus planten en hebben ze gif gespoten. Terwijl hier mensen wonen en kinderen spelen. Toen hebben we de gemeenschap opgetrommeld en hebben we hen met pijl en boog weggejaagd. Ze hebben geen greintje respect voor de mensen die hier wonen.” Nochtans is het respecteren van de rechten van inheemse gemeenschappen eveneens één van de tien FSC-principes.

Veracel beweert dat onbruikbaar land werd opgekocht om eucalyptus op te planten, maar volgens de landloze boerenorganisatie MST heeft het bedrijf vooral vruchtbare landbouwgrond in gebruik. Nu importeert de regio voedsel en exporteert het eucalyptus. Maar de boeren willen dat de landbouwgrond opnieuw gebruikt wordt voor voedingsgewassen in familiale landbouw om zo opnieuw de lokale markt te bevoorraden.

Regelmatig kappen de landloze boeren stukken eucalyptusplantage om er bonen, mais en andere voedingsgewassen te kweken. Veracel berekende dat deze ‘vandalenstreken’ van de landloze boeren het bedrijf sinds 2009 al 2 miljoen euro gekost zou hebben.

Ook met het eerste principe van FSC – het respecteren van de wet – neemt Veracel het niet zo nauw. Veracel werd voor de rechter gedaagd voor ontbossing, het gebruik van herbiciden in beschermde bossen en het planten van eucalyptus in inheems territorium. En in 2009 telde de arbeidsrechtbank meer dan 900 arbeidsrechtzaken tegen Veracel. Voor ontbossing van Atlantisch regenwoud werd het bedrijf in 2008 beboet door de federale rechtbank. Veracel gaat altijd in beroep, waardoor definitieve uitspraken lang op zich laten wachten.

Toen het certificeringsproces van Veracel in 2007 begon, kwam er vanuit het uiterste zuiden van Bahia veel protest. Het sociaal en ecologisch forum dat bestaat uit meer dan 40 milieuorganisaties, vakbonden en inheemse gemeenschappen, stuurde een brief naar FSC met hun bezwaren.

Maar nog voor die organisaties werden geconsulteerd, kreeg Veracel al het FSC-label. “Daarom zeg ik jullie dat jullie in het noorden bedrogen worden. Er wordt gezegd dat jullie een goed en eerlijk product kopen, maar jullie worden om te tuin geleid,” stelt Ivonete Gonçalves, de coördinatrice van Cepedes.

FSC heeft zelf een klacht geformuleerd en een onderzoek ingesteld naar dit controversieel certificaat. Maar de getroffen gemeenschappen klagen deze wantoestanden al jaren aan en werden tijdens het certificeringsproces nooit ernstig genomen. Na ruim een jaar heeft het onderzoek uiteindelijk niets opgeleverd en blijft Veracel FSC-pulp op de markt brengen.

Intussen maakt Veracel plannen om fors uit te breiden in Bahia, de productie zal opgetrokken worden van 1 naar 2,7 miljoen ton pulp per jaar. Deze expansie, waarbij nog eens 107.000 hectare zullen omgezet worden in eucalyptusplantages, wekt lokaal veel frustraties op. Voor FSC bestaat er geen limiet op de schaal, Veracel is er dan ook van overtuigd dat deze uitbreiding eveneens het label zal krijgen.